DENGELEME GAZI ALIMININ SERBESTLEŞTİRİLMESİ İÇİN YETERLİ REKABET DÜZEYİNİN TESPİTİNE YÖNELİK ALTERNATİF YÖNTEM ÖNERİSİ

BOTAŞ Doğal Gaz İşletmeleri Bölge Müdürlüğü – Mehmet ÖZDAĞLAR

BOTAŞ Doğal Gaz İşletmeleri Bölge Müdürlüğü – Mehmet ÖZDAĞLAR

1.1 GİRİŞ

Doğal gaz taşımacılığının kendine özgü karakteristik özelliklerinden biri iletim operatörünün şebekesine taşınmak üzere teslim edilen anlık gaz miktarı ile şebekeden çekilen anlık gaz miktarının birbirine eşit olmamasıdır.

Doğal gaz iletiminde iletim operatöründen hizmet alan taşıtanlar günlük olarak tüketim miktarlarını belirlerler ve bu miktar kadar gazı iletim şebekesine teslim ederler. Ancak iletim şebekesine teslim edilen ve iletim şebekesinden teslim alınan miktarlar tahmini değerlerdir ve gerçekleşmelerde tahminden sapmalar olmaktadır. Dolayısıyla iletim şebekesine teslim edilen miktarlar ile iletim şebekesinden teslim alınan miktarların birbirine eşit olması teorik olarak mümkün olmakla birlikte pratik olarak mümkün değildir.

İletim şebekesinin verimli işletilebilmesi için iletim şebekesinin içinde belirli bir seviyede stok gazı bulunması gerekmektedir. İletim şebekesinden teslim alınan miktarlar iletim şebekesine teslim edilen miktarlardan fazla olduğunda sistemde negatif dengesizlik oluşur ve stok seviyesinde azalma meydana gelir. İletim şebekesinden teslim alınan miktarlar iletim şebekesine teslim edilen miktarlardan az olduğunda ise sistemde pozitif dengesizlik oluşur ve stok seviyesinde artış meydana gelir.

İletim şebekesi stoğu belirli bir seviyenin altına inerse iletim operatörü taşıtanlara öncelikle teslim almayı tahmin ettikleri miktardan daha fazla gazı iletim şebekesine teslim etmelerini bildirir. Bu mümkün değilse tüketimlerini kısıtlamalarını bildirir.

İletim şebekesi stoğu belirli bir seviyenin üstüne çıkarsa iletim operatörü taşıtanlara öncelikle tüketimlerini artırmalarını bildirir. Bu mümkün değilse teslim almayı tahmin ettikleri miktardan daha az gazı iletim şebekesine teslim etmelerini bildirir.

İletim şebekesi stoğunun belirli bir seviyenin altına inmesi neticesinde iletim operatörünün talimatı üzerine taşıtanlar tarafından teslim almayı planladıkları miktarın üzerinde iletim şebekesine teslim edilen ilave gaza dengeleme gazı denir.

İletim operatörü tarafından dengeleme gazı alımının gerçekleştirilebilmesi için taşıtanlar iletim şebekesine dengeleme gazı getirmek için belirledikleri fiyat tekliflerini, getirebilecekleri miktarları ve dengeleme gazı getirecekleri giriş noktalarını iletim operatörüne bildirirler. İletim operatörü ihtiyaç duyduğu giriş noktalarında en uygun fiyatlı taşıtanlardan ihtiyaç duyduğu miktarda dengeleme gazı alımı gerçekleştirir.

 

  1. 2.      Dengeleme Gazı Alımının Serbestleştirilmesinde Karşılaşılan Sorunlar:    

Doğal gaz piyasalarında iletim maliyetleri iletim operatörü tarafından taşıtanlara, taşıtanlar tarafından da son kullanıcılara yansıtılmaktadır. Son kullanıcıya yansıyan nihai gaz fiyatının içerisinde iletim maliyetleri önemli bir kalem teşkil etmektedir. İletim maliyetlerini oluşturan kalemlerin arasında ise dengeleme gazı maliyeti bulunmaktadır.

Dengeleme gazı tedarik etmek için taşıtanlardan fiyat teklifi alınmasının amacı fiyatın azalmasının temin etmektir. Bu bağlamda dengeleme gazı fiyatının düşmesini sağlamak için fiyat teklifi verilen piyasanın rekabetçi bir yapıda olması gerekmektedir. Rekabet seviyesi düşük, monopol özellikler taşıyan bir piyasada dengeleme gazı alımının serbestleştirilmesi istenilen düzeyde fiyat azalmasını sağlayamamaktadır. Bunun sonucunda da iletim maliyetleri ve son kullanıcılara yansıyan gaz fiyatında istenilen seviyede azalma sağlanamamaktadır.

Rekabet seviyesi düşük, monopol özellikler taşıyan bir piyasada dengeleme gazı alımının serbestleştirilmesinin istenilen düzeyde fiyat azalmasını sağlayamamasının nedeni dominant taşıtan(lar)ın ihtiyaç duyulan dengeleme gazının büyük bölümünü tedarik etmeleridir. Dominant taşıtan(lar)ın dengeleme gazı getirme imkanından yararlanma olasılığı pazar payı düşük taşıtanlara kıyasla çok fazladır. Dolayısıyla dominant taşıtan(lar) düşük fiyat teklif etme ihtiyacı duymamaktadır. Dengeleme gazı fiyatı tüm tekliflerin ağırlıklı ortalaması alınarak belirlendiği için ve dominant taşıtan(lar) en büyük ağırlığa sahip olduğu için dengeleme gazı fiyatı dominant taşıtan(lar)ın fiyat teklifine yakın oluşmaktadır. Bunun sonucunda dominant taşıtan(lar)ın fiyat teklifi dengeleme gazı fiyatında belirleyici olmaktadır. Bir başka deyişle dominant taşıtan(lar) fiyat tekliflerini artırdıkça dengeleme gazı fiyatı yükselmekte, fiyat tekliflerini düşürdükçe dengeleme gazı fiyatı da düşmektedir.

Pazar payı düşük taşıtanların dengeleme gazı getirebilmelerinde belirsizlik vardır. Pazar payı düşük taşıtanların teklif fiyatları, dominant taşıtan(lar)ın teklif fiyatlarından yüksek olması durumunda dengeleme gazı getirme şansından mahrum kalabilmektedirler. Bu durumda tüm dengeleme gazını dominant taşıtan(lar) tedarik etmektedir. Bu belirsizlik pazar payı düşük taşıtanları düşük fiyat teklif etmeye zorlamaktadır. Ancak aynı belirsizlik dominant taşıtan(lar) için geçerli değildir. Dengeleme gazı getirme şansından istifade edememe riski dominant taşıtan(lar)da çok daha düşük olduğu için fiyat teklifini yeteri kadar düşürmesi için üzerinde baskı oluşmamaktadır. Yukarıda bahsedilen gerekçelerle dengeleme gazı fiyatında dominant taşıtan(lar)ın belirleyici olması nedeniyle de dengeleme gazı fiyatında hedeflenen azalma sağlanamamaktadır.

Dominant taşıtanın yukarıda bahsedildiği şekilde hakim konumundan istifade etmesi riskinin bulunması, monopol özellikler taşıyan piyasalarda dengeleme gazı alımının serbestleştirilmesinin önündeki engellerden birisidir.

Monopol özellikler taşıyan piyasalarda dengeleme gazı alımının serbestleştirilmesinin önündeki engellerden bir diğeri dominant taşıtanın kamu kuruluşu olmasıdır. Rekabetçi bir yapıya sahip dominant taşıtanın hakim konumundan istifade etmesi söz konusu iken, dominant taşıtanın bir kamu kuruluşu olması durumunda ise istismar edilme riski belirmektedir.

Yukarıda da bahsedildiği üzere pazar payı düşük taşıtanlar için dominant taşıtanın teklif fiyatı çok önemlidir. Dominant taşıtanın teklif fiyatının değişkenlik arz etmesi muhtemeldir. Dominant taşıtanın fiyat teklifinin ne olduğunu veya ne kadar artacağını bilmek, pazar payı düşük taşıtanların fiyatlarını ne kadar artırabileceklerini tespit edebilmek açısından çok önemlidir. Bu bilginin rekabetçi yapıya sahip bir dominant taşıtandan edinilmesi çok mümkün değildir. Ancak kamu kuruluşları yeterli rekabetçi yapıya sahip değillerdir. Bir kamu kuruluşunda dengeleme gazı tedarik fiyatını yüksek teklif etmek herhangi bir teftişte açıklanamayacak bir durum değildir. Böyle bir teftişte fiyat teklifini yükseltmenin gerekçesi olarak, dengeleme gazı satışından daha fazla kar hedeflenmesinin, fiyat teklifinin yükselmesinden dolayı dengeleme gazı getirme imkanından yararlanamama riskinin artacak olmasına kıyasla daha olası bir seçenek olması gösterilebilir. Ve fiyat teklifinin ne olacağının veya ne kadar yükseleceğinin diğer taşıtanlar tarafından önceden bilinmesi normalde verecekleri teklifin üstüne çıkmalarına imkan verecektir. Bu durumda fiyatın istenilen seviyeye inmesi sağlanamayacağı gibi, fiyat artışları yaşanması da muhtemel olacaktır.

 

  1. 3.      Çözüm Önerileri:

Dengeleme gazı alımının serbestleştirilmesinden hedeflenen fiyat azalışının sağlanabilmesi için piyasanın yeterli rekabetçi yapıya sahip olması gerekmektedir. Bir piyasanın yeterli rekabetçi yapıya sahip olup olmadığını belirlemek amacıyla kullanılan yöntemler mevcuttur. Bu çalışmada mevcut yöntemlere alternatif yeni bir yöntem de aşağıda tanıtılmaktadır.

 

3.1    Yeterli Rekabetçi Yapının Tespiti İçin En Bilinen Mevcut Yöntem:

Bir piyasanın yeterli rekabetçi yapıya sahip olup olmadığını tespit etmek için kullanılan mevcut yöntemlerden en önemlisi Herfindahl – Hirschman endeksidir (HHI). Doğal gaz piyasasında Herfindahl – Hirschman endeksi, taşıtanların pazar paylarının karelerinin toplamına eşittir ve aşağıdaki formüle göre belirlenmektedir:

HHI = ∑ pi2

Burada pi herhangi bir taşıtanın pazar payıdır. Herfindahl – Hirschman endeksi “0” ile “1” arasında değerler almaktadır ve “1” değerine yakınsadıkça piyasanın monopolleştiğine işaret etmekte, “0” değerine yakınsadıkça piyasada rekabetin arttığına işaret etmektedir.

 

3.2    Yeterli Rekabetçi Yapının Tespiti İçin Alternatif Yöntem:                                                                     

Bu çalışmada, bir piyasanın yeterli rekabetçi yapıya sahip olup olmadığını tespit etmek için kullanılması önerilen alternatif yeni bir yöntem tanımlanmaktadır. Bu alternatif yönteme göre doğal gaz piyasasında dengeleme gazı fiyatının serbestleştirilmesi için gerekli rekabetçi yapının mevcut olduğunu söyleyebilmek için aşağıdaki eşitsizliğin sağlanıyor olması gerekmektedir:

(AO / ÜO) > (SA / S)

Burada,

AO (“alt ortalama”): taşıtanların tümünün ortalama pazar payının altında pazar payı olan taşıtanların pazar payı ortalaması,

ÜO (“üst ortalama”): taşıtanların tümünün ortalama pazar payının üzerinde pazar payı olan taşıtanların pazar payı ortalaması,

SA: taşıtanların tümünün ortalama pazar payının altında pazar payı olan taşıtanların sayısı,

S: tüm taşıtanların sayısıdır.

 

  1. 4.      Sonuçlar:

Dengeleme gazı maliyetlerinin, iletim maliyetlerinin ve son kullanıcı fiyatlarının aşağıya çekilebilmesinde, dengeleme gazı alımının serbestleştirilmesi fayda sağlamaktadır.

Dengeleme gazı maliyetlerinin, iletim maliyetlerinin ve son kullanıcı fiyatlarının istenilen düzeyde aşağıya çekilebilmesi için dengeleme gazı alımının serbestleştirildiği piyasanın yeterli rekabetçi yapıya sahip olması gerekmektedir.

Doğal gaz piyasasında yeterli rekabetçi yapının bulunup bulunmadığını tespit etmek için mevcut Herfinfahl – Hirschman Endeksi yönteminin veya bu çalışmada tanıtılan alternatif yöntemin kullanılması önerilmektedir.

Herfinfahl – Hirschman Endeksi yönteminde piyasanın yeterli rekabetçi yapıya sahip olduğunu gösteren kritik eşik değerine ihtiyaç varken, bu çalışmada tanıtılan alternatif yöntemde sadece taşıtanların pazar paylarının bilinmesi yeterli olmaktadır.

Dominant taşıtan(lar)ın dengeleme gazı getirme imkanından yararlanma olasılığı pazar payı düşük taşıtanlara kıyasla çok fazladır. Dominant taşıtan(lar)ın fiyat teklifi dengeleme gazı fiyatında belirleyici olmaktadır.

Yeteri kadar rekabetçi bir piyasada dominant taşıtan bulunmayacağı için dengeleme gazı fiyatının belirlenmesinde dominant taşıtanın hakim konumundan istifade etmesi durumu söz konusu olmayacaktır.

Kamu hüviyetine sahip dominant taşıtanın bulunduğu bir piyasada dengeleme gazı alımının serbestleştirilmesi fiyatın istenilen seviyeye inmesi sağlayamayacağı gibi, fiyat artışları yaşanması da muhtemel olacaktır.

Yeteri kadar rekabetçi bir piyasada kamu hüviyetine sahip dominant taşıtan bulunmayacağı için dengeleme gazı fiyatının belirlenmesinde kamu hüviyetine sahip dominant taşıtanın istismar edilmesi durumu da söz konusu olmayacaktır. Rekabetçi        bir piyasada taşıtanların dengeleme gazı getirme imkanından yararlanma olasılığı birbirine yakın olacağı için diğer taşıtanların fiyat tekliflerinin bilinmesine olan ihtiyaç azalacaktır.

Yeteri kadar rekabetçi olmayan veya kamu hüviyetine sahip dominant taşıtanın bulunduğu piyasalarda dengeleme gazı alımının serbestleştirilmesi yeteri kadar efektif olamamaktadır.

 

Summary:

In natural gas markets, liberalizing supply of balancing gas helps lowering balancing gas costs, natural gas transmission costs and natural gas end user prices.

In order for lowering balancing gas costs, natural gas transmission costs and natural gas end user prices to the required extent, the natural gas market where supply of balancing gas is liberalized should have a sufficient competitive structure.

In order to detect whether a sufficiently competitive structure exists in natural gas markets, employement of Herfindahl – Hirschman Index (HHI) method or the alternative method introduced in this study is suggested.

Herfindahl – Hirschman Index is the most commonly used method for analizing the competitiveness of a market. In natural gas markets, Herfidahl – Hirschman Index is equal to the sum of squares of market shares of the shippers. Herfidahl – Hirschman Index is getting values between “0” and “1”. As the index converges to “1”, the market gets more monopole. As the index converges to “0”, the market gets more competitive.

In the alternative new method introduced in this study, in order to say that a sufficiently competitive structure exists in a market, below inequality should be satisfied:

(LM / UM) > (NL / N)

LM (“lower mean”): mean of market shares of shippers whose market shares are below mean of market shares of all shippers,

UM (“upper mean”): mean of market shares of shippers whose market shares are above mean of market shares of all shippers,

NL: number of shippers whose market shares are below mean of market shares of all shippers,

N: number of all shippers.

In Herfindahl – Hirschman Index method, there is a need for a critical threshold indicating whether a market is competitive enough. However, in the alternative new method introduced in this study, knowing market shares of the shippers is sufficient.

Probabilty of benefiting from opportunity of supplying balancing gas for dominant shipper(s) is much higher as compared to probability for shippers having low market shares. Therefore, dominant shippers do not feel pressure to lower their price proposals. Price proposal of dominant shipper(s) is determinative in balancing gas price, since balancing gas price is determined by taking weighted average of all price proposals and dominant shipper(s) has the highest weight. As a result, existence of dominant shipper will prevent efforts for liberalizing supply of balancing gas from achieving goal of lowering balancing gas prices.

Since a dominant shipper will not exist in a sufficiently competitive market, taking advantage of dominant position will not be in question in determination of balancing gas price

Liberalizing supply of balancing gas in a market where a dominant shipper with public identity exists will also not help lowering the balancing gas price to the required extent. In such a market, the price may even go up.

Knowing the price proposal of dominant shipper is very critical for shippers with low market shares in order to determine how high they can increase their price proposals. Obtaining such an information from a competitive dominant shipper is not very probable. But dominant shippers with public identity are not competitive enough. Increasing price proposal for balancing gas is not inexplicable in an audit for a dominant shipper with public identity. In such an audit, the reasoning for increasing price proposal will be that increasing profit from balancing gas sale is more probable than increasing risk of not benefiting from the opportunity of supplying balancing gas. This may lead to an inflation in balancing gas prices.

Since there will not be a dominant shipper with public identity in a sufficiently competitive market, abuse and exploitation of dominant shipper with public identity will not be in question in determination of balancing gas price. Since probability of benefiting from opportunity of supplying balancing gas will be close for all shippers in a sufficiently competitive market, the need for knowing the price proposals of other shippers will diminish.

In a market not competitive enough or where there is a dominant shipper with public identity, liberalizing supply of balancing gas will not be sufficiently effective.

 

NOT: Bu makale ilk olarak Enerji Piyasası Bülteninin 31. sayısında yayımlanmıştır. This article is first published in issue:31 of Enerji Piyasası Bülteni (Energy Market Bulletin).

Bir Cevap Yazın

%d blogcu bunu beğendi: