DOĞAL GAZ İLETİM HATLARI İÇİN MEVCUT TARİFE MODELLERİNİN KIYASLANMASI VE ALTERNATİF TARİFE YÖNTEMİ ÖNERİSİ

BOTAŞ Doğal Gaz İşletmeleri Bölge Müdürlüğü – Mehmet ÖZDAĞLAR

BOTAŞ Doğal Gaz İşletmeleri Bölge Müdürlüğü – Mehmet ÖZDAĞLAR

Doğal gazın yüksek basınçlı iletim hatları ile taşımacılığı hizmetinin getirisini sağlamak için günümüzde kullanılmakta olan dört ana tarife modeli mevcuttur:

  •  Postal (Posta Pulu) Tarife Modeli,
  • Zonal (Bölgesel) Tarife Modeli,
  • Giriş – Çıkış Tarife Modeli,
  • Mesafe Bazlı Tarife Modeli.

Bu dört ana modelin de ortak özelliği, getiri ihtiyacının taşınacak tahmini gaz miktarına bölünmesiyle tarifenin elde edilmesidir. Getiri ihtiyacının, tüm maliyetleri (yatırım maliyetleri, işletme maliyetleri, vergi maliyetleri, finansman maliyetleri) öngörülen geri dönüşüm oranı çerçevesinde karşılayacak şekilde belirlenmesi gerekmektedir. Tarife belirlendikten sonra gerçekleşen taşıma miktarları üzerinden gerçek getiri elde edilir.

Postal Tarife Modeli:

Postal tarife modelinde iletim şebekesi için öngörülen yıllık getiri, iletim şebekesinden hizmet alanların tamamının taşıma sözleşmeleri ile taahhüt altına alınan yıllık taşıma miktarlarına bölünerek birim tarife elde edilir.

Postal tarife modelinde, iletim şebekesinin yatırım maliyeti düşük veya amorti olmuş kısımlarını kullanan hizmet alanların, şebekenin yatırım maliyeti daha yüksek veya amorti olmamış kısımlarını kullanan hizmet alanları sübvanse etmesi söz konusudur. Ancak bu özelliği ile gelişimini tamamlamamış, hala doğal gazın yaygınlaştırılmasının amaçlandığı, hala amortismanı tamamlanmamış kısımlarının bulunduğu iletim şebekeleri için tercih sebebidir.

Zonal Tarife Modeli:

Zonal tarife modelinde iletim şebekesi farklı segmentlere ayrılır ve her bir segment için öngörülen yıllık getiri ve hizmet alanların ilgili segmentte taahhüt ettikleri yıllık taşıma miktarları ayrı ayrı belirlenir.

Sonuç itibariyle her bir segment için ayrı birim tarife belirlenir. Hizmet alanlar açısından postal tarife modeline kıyasla daha hakkaniyetli bir yaklaşımdır. Sübvansiyon postal tarife modeline göre daha az seviyededir.

Yeni hatların ağırlıklı olarak belirli bir segmentte yoğunlaşması halinde doğal gazın yaygınlaştırılması hedefi ile ters düşmektedir. Yeni hatlar henüz amortismanlarını tamamlamadıkları için yatırım maliyetleri yüksek hatlar olmaları sebebiyle, bu tarife yapısında doğal gaz kullanımına yeni başlayacak son kullanıcılar yüksek tarife ile karşı karşıya kalmaktadırlar. Bu da doğal gazın yaygınlaştırılması hedefine sekte vurmaktadır.

Giriş – Çıkış Tarife Modeli:

Giriş – çıkış  tarife modelinde iletim şebekesinde yer alan her bir çıkış noktası için öngörülen yıllık getiri ve hizmet alanların ilgili çıkış noktasında taahhüt ettikleri yıllık taşıma miktarları ayrı ayrı belirlenir. Her bir çıkış noktası için ayrı tarife belirlenir.

Giriş – çıkış tarife modelinde sübvansiyon önlenmektedir. Dolayısıyla hizmet alanlar açısından en hakkaniyetli tarife modelidir. Ancak iletim şebekesinin gelişiminin sürdüğü piyasalarda kullanımı zorluklar yaratmaktadır. İletim şebekesinin her kısmının amortismanının aynı düzeye gelmeden bu tarife modelinin kullanılması, zonal tarife modelinde de geçerli olan gerekçeler nedeniyle doğal gazın yaygınlaştırılması hedefine olumsuz etki yapacaktır.

Ayrıca bu tarife modelinin kullanılabilmesi için iletim şebekesindeki tüm segmentlerin amortisman düzeylerinin bilinmesi gerekmektedir. Bu da detaylı bir muhasebe kaydının bulunmasını gerektirmektedir.

Mesafe Bazlı Tarife Modeli:

Mesafe bazlı tarife modeli doğal gazın tek bir doğrultuda taşındığı, karmaşık bir yapının bulunmadığı iletim şebekelerinde daha yaygın kullanılmaktadır. Bu özelliği ile daha ziyade doğal gazın ülkeler arası taşındığı transit hatlarında tercih edilmektedir.

Mesafe bazlı tarife modelinde birim tarife, taşıma yapılan mesafeyle doğru orantılı olarak artış göstermektedir. Bu özelliği sayesinde tarifenin iki ana unsurundan biri olan maliyet kaleminin hizmet alanlar arasında adil paylaşımını sağlamaktadır.

Alternatif Tarife Modeli: Doluluk Oranı Bazlı Tarife Modeli

Doluluk oranı bazlı tarife modeli de mesafe bazlı tarife modeli gibi doğal gazın tek bir doğrultuda taşındığı, karmaşık bir yapının bulunmadığı iletim şebekelerinde tercih edilebilir. Çünkü bu tip iletim şebekelerinde uygulanması daha kolaydır. Dolayısıyla bu model de transit boru hatlarında kullanılabilir. Bu modelin daha karmaşık iletim şebekelerinde kullanılması da mümkündür.

Doluluk oranı bazlı tarife modelinde birim tarife, tarifenin uygulanacağı çıkış noktasının gerisinde kalan şebeke bölümünde hizmet alanlarca taahhüt altına alınmış yıllık taşıma miktarının tüm yıllık sözleşmesel taşıma miktarına oranıyla ters orantılı olarak azalış göstermekte olup aşağıdaki formüle belirlenecektir:

Birim Tarife = T * (YKMref / YKM)

Burada, T (para birimi/m3) cinsinden baz tarifeyi; YKMref iletim şebekesini kullanan tüm hizmet alanların yıllık kontrat miktarları toplamını; YKM ise iletim şebekesinin çıkış noktası ile giriş noktası arasındaki kısmının tamamını kullanan tüm hizmet alanların yıllık kontrat miktarları toplamını ifade etmektedir.

Bu özelliği sayesinde tarifenin iki ana unsurundan diğeri olan tahmini taşıma miktarının birim tarifeye yansıtılması sağlamaktadır.

Değerlendirmeler: 

Mesafe bazlı tarife modeli de, doluluk oranı bazlı tarife modeli de tek başlarına iletim şebekesinden hizmet alanlar arasında hakkaniyetli bir tarife yapısının oluşturulabilmesi için yeterli değillerdir.

Mesafe bazlı tarife yapısı maliyet kaleminin hizmet alanlar arasında adil paylaşımını sağlamakla birlikte tarifenin diğer unsuru olan tahmini taşıma miktarı hususunda hizmet alanlar arasında bir ayrışım sağlamamaktadır. Doluluk oranı bazlı tarife modeli tahmini taşıma miktarı hususunda ayrışımı sağlamakta, fakat maliyet kalemini ayrıştırmamaktadır. Hizmet alanlar için en adil olanı, mesafe bazlı ve doluluk oranı bazlı tarife modellerinin birlikte kullanılmasıdır. Dolayısıyla birim tarife aşağıdaki formüle göre belirlenebilir.

Birim Tarife = T * M * (YKMref / YKM)

Burada, T (para birimi/m3/km) cinsinden baz tarifeyi; M ise çıkış noktası ile giriş noktası arasındaki (km) cinsinden mesafeyi ifade etmektedir.

Doğal gazın tek bir doğrultuda taşındığı, karmaşık bir yapının bulunmadığı iletim şebekelerinde, mesafe bazlı ve doluluk oranı bazlı tarife modellerinin birlikte kullanımı, uygulama kolaylığı sağlamaktadır. Ancak karmaşık şebekelerde de kullanımı mümkündür. Mesafe bazlı ve doluluk oranı bazlı tarife modellerinin birlikte kullanımı, zonal veya giriş çıkış tarife modellerine kıyasla da avantajlar sağlamaktadır.

Zonal veya giriş-çıkış tarife modellerinde olduğu gibi iletim şebekesini alt kısımlara ayırıp her bir alt kısmın getirisinin ilgili alt kısımdan çıkışı yapılacak doğal gaz için taahhüt edilen yıllık miktara bölünmesi, tek doğrultuda taşıma yapılan iletim şebekelerinde hakkaniyetli sonuç vermemektedir. Çünkü bu tip iletim şebekelerinde bir alt kısımda sadece bu alt kısımda çıkışı yapılan doğal gaz değil, ilerideki alt kısımlarda çıkışı yapılan doğal gaz da taşınmaktadır. Dolayısıyla bir alt kısmın maliyetinin sadece o alt kısımdan çıkış yapan hizmet alanlara yansıtılması adil bir yaklaşım değildir. Adil olan yaklaşım, bir alt kısmın maliyetinin bu alt kısmı kullanan tüm hizmet alanlara yansıtılmasıdır. Mesafe bazlı ve doluluk oranı bazlı tarife modellerinin birlikte kullanımı ile iletim şebekesinin çıkış noktaları arasında kalan bir segmentinin maliyetinin bu segmenti kullanan tüm hizmet alanlara yansıtılması sağlanmaktadır.

 

SUMMARY

There are four major tariff structure used in transmission of natural gas in high pressure networks:

  •  Postage Stamp Tariff Model
  • Zonal Tariff Model 
  • Entry-Exit Tariff Model
  • Distance Based Tariff Model

Postage Stamp Tariff Model:

Income requirement (consisting of opex and capex) of entire network is divided by total volumes commited to be transported. Major problem is shippers using low cost and amortised sections of the network face subsidizing of shippers using high cost and non-amortized sections of the network. It is prefered in neworks where infrastructure development is continueing, spreading of natural gas usage is still aimed, and non-amortized sections still exists.

Zonal Tariff Model: 

 Income requirement (consisting of opex and capex) of sectional network is divided by volumes commited to be transported in that section. Seperate tariff is determined for each section. It is more fair as compared to postage stamp tariff model since level of subvention is less. But it is not preferable in networks where spreading of natural gas usage is still aimed since new end users will face higher tariffs as compared to existing end users. 

Entry-Exit Tariff Model: 

Income requirement (consisting of opex and capex) of each entry and exit point of the network is divided by volumes commited to be transported in that entry and exit point. Seperate tariff is determined for each entry and exit point. It is the most fair tariff model as compared to postage stamp and zonal tariff models since subvention is prevented. However it is not preferable in networks where spreading of natural gas usage is still aimed, because in entry-exit tariff model, new end users will face higher tariffs as compared to existing end users.

Distance Based Tariff Model:

Distance based tariff model is more preferable in networks where complexity is less and transportation is in single direction. For this reason, major application is in transit lines. Tariff increases linearly with distance of transportation. This helps increasing level of fair sharing of capex and opex among shippers. But level of fair sharing of capex and opex among shippes is not sufficient since it does not consider level of utilisation of the nework.

Alternative Tariff Model: Utilisation Based Tariff Model

In this study, in addition to existing tariff models mentioned above, a new tariff model is introduced, which is called “utilisation based tariff model”. Like distance based tariff model, utilisation based tariff model is also more preferable in networks where complexity is less and transportation is in single direction. For this reason, potential application is in transit lines. In this model, tariff is adversely proportional to level of utilisation. The tariff for a section of a network is decreasing as level of utulisation in that section increases.  This also helps increasing level of fair sharing of capex and opex among shippers. But still level of fair sharing of capex and opex among shippes is not sufficient since it does not consider distance of transportation.

Conclusions:

Level of fair sharing of capex and opex among shippers is not sufficient when distance based tariff model or utilisation based tariff model is used alone. However, level of fair sharing of capex and opex among shippers becomes sufficient when distance based tariff model and utilisation based tariff model are used together. Combined distance and utilisation based tariff model is more preferably used in less complex and single direction networks such as transit lines. However it may find application opportunity in all kinds of networks

Bir Cevap Yazın

%d blogcu bunu beğendi: